Olim in Asia erat urbs antiqua, quae Troia appellata est. Eam urbem Graeci decem annos obsederunt tandemque ceperunt. Priamo rege filiisque interfectis, urbem deleverunt. Sed Aeneas, qui inter clarissimos defensores urbis fuerat, cum paucis comitibus ex urbe effugit; cum profugos ex omnibus partibus coegisset, in Ītaliam migrare constituit.

Once in Asia there was an ancient city which was called Troy. The Greeks besieged the city for ten years and finally captured it. Having killed King Priamus and his sons, they destroyed the city. But Aeneas, who was among the most renowned defenders of the city, fled from the city with a few companions; when he had driven out refugees from all parts, he decided to migrate to Italy.

Post septem annos venit in eam partem Italiae ubi erat urbs Laurentum. Ibi cum Troiani praedam ex agris agerent, Latinus rex Aboriginesque, qui ea loca tenebant, agros defendere paraverunt. Sed Latinus, postquam in colloquio originem multitudinis ducisque cognovit, pacem cum Aenea fecit atque postea ei Laviniam filiam in matrimonium dedit. Troiani urbem condiderunt, quam Aeneas ab nomine uxoris Lavinium appellavit. Deinde Turnus, rex Rutulorum, cui Lavinia ante adventum Aeneae desponsa erat, bello Latinum Troianosque aggressus est.

After seven years he came into the part of Italy where there was a city Laurentum. There with the Trojans they plundered the fields, The Latinus the king and Aborignes who were holding that place, prepared to defend the fields. But Latinus after he learned in a conversation the origin of the multitude and leaders, made peace with Aeneas and afterward gave his daughter Lavinia to him in marriage. The Trojans built the city which Aeneas called Lavinium from the name of his wife. Then Turnus, king of the Rutulians, to whom Lavinia was lost before the arrival of Aeneas, waged war with Latinum and the Trojans.

Victi sunt Rutuli, sed victores ducem Latinum amiserunt. Inde Turnus auxilium petiit ab Etruscis, qui totam Italiam fama nominis sui impleverant; illi metuentes novam urbem multitudine et opibus crescentem laeti auxilium tulerunt. Aeneas in tanto discrimine, ut Aborigines Troianosque sub eodem iure atque nomine haberet, Latinos utramque gentem appellavit. Cum adversus Etruscos se moenibus defendere posset, tamen in aciem copias eduxit. Etrusci victi sunt; victores tamen ducem ut antea amiserunt; post pugnam enim Aeneam reperire non potuerunt; multi igitur eum ad deos transisse crediderunt.

The Rutuli were conquered, but the victors lost their Latin leader. From there Turnus sought help from the Etruscans, who filled all of Italy with the fame of their name; they, fearing a new city with growing population and resources, happily took help. Aeneas was in such distress that he had the Aborigines and Trojans under the same right and name, he called both tribes the Latins. Since he could defend against the Etruscans with their walls, he neverthless led troops in a battle line. The Etruscans were conquered; the victors nevertheless lost their leader as before; for after the fight Aeneas could not be found; many therefore believed him to have crossed to the gods.

Lavinia inde regnavit, quoad Ascanius, Aeneae filius, adolevit. Tum ille propter abundantem Lavinii multitudinem matri urbem reliquit; ipse novam aliam urbem sub Albano monte condidit, quae Alba Longa appellata est. Multi reges post Ascanium imperium Albanum gesserunt. Quidam ex his, cui nomen Proca erat, duos filios, Numitorem atque Amulium, habuit. Numitori, qui maior erat, regnum reliquit. Pulso tamen fratre, Amulius regnavit. Filium fratris necavit; filiam Rheam Silviam per speciem honoris sacerdotem Vestae legit.

Then Lavinia reigned, while Ascanius, Aeneas's son, grew up. Then because of the growing multitude of the Lavinius he left his mother's city; he built another new city below Mount Alban, that he called Alba Longa. Many kings after Ascanius carried on the empire. One of these, whose name was Proca, had two sons Numitor and Amulius. Numitor, who was older, left the kingdom. Nevertheless driven by his brother, Amulius reigned. He killed his brother's son; he chose his daughter Rhea Silvia through the appearance of honor as a priestess of Vesta.

Ex hac filia nati sunt duo filii, Romulus et Remus. Pater eorum, ut fama est, Mars deus erat. Sed nec dei nec homines matrem et pueros a crudelitate regia defenderunt. Sacerdos in custodiam data est; pueros rex in Tiberim inici iussit. Forte Tiberis abundaverat, neque ei qui pueros ferebant adire ad altam aquam poterant. Itaque pueros in alveo posuerunt atque in tenui aqua reliquerunt.

From this daughter two sons were born, Romulus and Remus. Their father, as it is reported, was the god Mars. But neither gods nor men defended the mother and the boys from cruel royalty. The priestest was taken into custody; the king ordered the boys be thrown into the Tiber. By chance the Tiber was overflowing, and those who bore the boys were unable to go into the hight water. Therefore they placed the boys in a basket and left them in the shallow water.

Sed alveus in sicco sedit. Deinde lupa sitiens, sic enim est traditum, ex montibus qui circa sunt ad puerorum vagitum cursum flexit. Faustulus, pastor regius, eam invenit pueros nutrientem. Ab eo atque Larentia uxore pueri educati sunt. Cum primum adoleverunt, venari coeperunt et in latrones praeda onustos impetus facere pastoribusque praedam dividere.

But the basket sat in the dry land. Then a thirsty she-wolf, thus is the tradtion, changed direction from the mountains around to the crying boys. Faustulus, a royal shepherd, found the boys nursing. The boys were raised by him and his wife Larentia. When they first grew up, they began to hunt and make raids on the robbers laden with booty and to divide the booty among the shepherds.

Dum quoddam ludicrum celebratur, latrones irati ob praedam amissam impetum in Romulum et Remum fecerunt; captum Remum regi Amulio tradiderunt. Pueros praedam ex agris Numitoris egisse incusabant. Sic ad supplicium Numitori Remus deditur.

While some games were celebrated, the robbers, angry from the loss of their loot, attacked Romulus and Remus; having seized Remus they handed him over to king Amulius. They accused the boys of looting from the fields of Numitor. Thus Remus was given to the Numitor for punishment.

Ab initio Faustulus crediderat pueros iussu regis expositos apud se educari. Tum periculo Remi motus rem Romulo aperit. Forte Numitor quoque audiverat fratres geminos esse; tum comparans et aetatem eorum et nobilem animum Remi nepotem agnovit. Romulus cum manu pastorum in regem Amulium impetum facit; Remus, alia parata manu, adiuvat. Ita rex interfectus est. Imperium Albanum Numitori avo ab iuvenibus restitutum est. Deinde Romulus et Remus in eis locis ubi expositi ubique educati erant urbem condere constituerunt.

From the beginning Faustulus believed the boys were set forth by order of the king to be raised with him. Then the danger of Remus's movements disclosed the matter to Romulus. Perhaps Numitor also heard that the brothers were twins; then comparing their age and nobility of Remus's spirit he recognized his grandson. Romulus with a band of shepherds makes an attack against king Amulius; Remus, ready with another band, helps. Thus the king was killed. The Alban Empire was restored to the ancestors of the Numitor by the youths. Then Romulus and Remus decided to build a city in the place where they were placed and where they were raised.

Uterque iuvenis nomen novae urbi dare eamque regere cupiebat. Sed quod gemini erant nec res aetate decerni poterat, auguriis usi sunt. A Remo prius visi sunt sex vultures. Romulo postea duodecim sese ostenderunt. Uterque ab amicis rex appellatus est atque regnum postulabat. Cum irati arma rapuissent, in pugna Remus cecidit.

Both young men were eager to rule and give their name to the new city. But since they were twins, age could not determine the matter, they used divination. Six vultures were first seen by Remus. Afterwards twelve were shown to Romulus. Both were called friends by the king and claimed the kingdom. When they angrily seized arms, Remus fell in the fight.

Ex alia fama Remus illudens fratrem novos muros urbis transiluit, inde interfectus est ab irato Romulo, qui haec verba quoque addidit: “Sic deinde pereat quicumque alius transiliet moenia mea.” Ita solus potitus est imperio Romulus; conditam urbem a suo nomine Romam appellavit.

From another tale Remus mocking his brother, jumped over his new city walls then was killed by the angry Romulus, who also added these words: "Thus may he perish whoever may jump over my walls." Thus Romulus was placed alone with command; he called the founded city Rome from his name.

Palatium primum, in quo ipse erat educatus, munivit. Vocata ad concilium multitudine, iura dedit. Insignia quoque imperii, sellam curulem togamque praetextam, duodecim lictores sumpsit. Asylum aperuit in monte Capitolino, quo multi ex finitimis populis profugerunt. Creavit etiam centum senatores, qui honoris causa patres appellati sunt.

First he built the Palatine, where he had been raised. Called to the council by the multitude, he make the laws. He also took up the insignia of command, the curule seat and toga praetexta, and twelve bodyguards. He opened the refuge on the Capitoline mountain, where many from the neighboring people fled. He also made one hundred senators, who for honor were called the fathers.

Iam res Romana firma et finitimis civitatibus bello par erat. Sed Romani neque uxores neque cum finitimis ius conubii habebant. Tum Romulus quosdam ex patribus legatos in vicinas gentes misit qui societatem conubiumque novo populo peterent. Nusquam benigne legati auditi sunt; nam finitimi non solum Romanos spernebant, sed etiam tantam in medio crescentem urbem metuebant. Itaque irati Romani vi uti statuerunt.

Now the Roman state was strong and equal to neighboring citizens in war. But the Romans had neither wives nor rights of marriage with their neighbors. Then Romulus sent envoys from certain fathers to neighboring races who sought alliance and marrige with the new people. The envoys were heard with no kindness; for the neighbors not only scorned the Romans, but also feared such a growing city in their midst. Therefore the angry Romans decided to use force.

Ad eam rem Romulus, ludis paratis, finitimos ad spectaculum invitavit. Multi convenerunt ut ludos spectarent et novam urbem viderent. Sabinorum omnis multitudo cum liberis ac coniugibus venit. Ubi spectaculi tempus venit omnesque intenti in ludos erant, tum, signo dato, Romani rapere virgines coeperunt. Parentes virginum profugerunt clamantes Romanos hospitium violavisse. Nec raptae virgines aut spem de se meliorem aut indignationem minorem habebant. Sed ipse Romulus circumibat ostendebatque id patrum virginum superbia factum esse. “Quamquam vi captae estis,” inquit, “omnia iura Romanorum habebitis.”

For this matter Romulus, having prepared games, invited the neighbors to the spectacle. Many assembled to watch the games and see the new city. All the multitude of Sabines came with their children and wives. When the time came for the spectacle and all were intent on the games, giving the sign, the Romans began seizing the virgins. The virgin's parents fled shouting that the Romans had violated hospitality. Nor did the abducted virgins have either hope of better for themselves or less indignation. But Romulus himself went around and showed this to be done by the pride of the virgin's fathers. "Although you were taken by force," he said, "you will have all the rights of the Romans."

Iam multo minus perturbati animi raptarum erant. At parentes earum civitates finitimas, ad quas eius iniuriae pars pertinebat, ad arma concitabant. Hae civitates omnes a Romulo victae sunt.

They were not much less disturbed by the aubduction. But their parents, the neighboring states, to whom part of the injury pertained, were incited to arms. All of these states were conquered by Romulus.

Novissimum bellum ab Sabinis ortum est, quod multo maximum fuit. Sabini arcem Romanam in monte Capitolino dolo ceperunt. Romani postero die arcem recipere conati sunt. Ubi Hostius Hostilius, dux exercitus Romani, cecidit, confestim acies Romana pulsa est. At Romulus templum vovit Iovi Statori oravitque auxilium. Tum credens preces suas auditas esse “hinc,” inquit, “Romani, Juppiter optimus maximus nos resistere ac renovare pugnam iubet.” Resisterunt Romani tamquam caelesti voce iussi.

The most recent war arose from the Sabines which was much greater. The Sabines seized the Roman citadel on Mount Capotoline by deceit. The next day the Romans tried to take back the citadel. When Hostius Hostilius, leader of the Roman army, fell the Roman battle line was immediately beaten. But Romulus vowed at the temple of Jove Staror and prayed for help. Then believing his prayers to be heard said, "Hence to the Romans, Jupiter the most excellent commands us to resist and renew the battle." The Romans resisted just as the celestial voice commanded.

Tum Sabinae mulieres ausae sunt se inter tela volantia inferre, ut pacem a patribus virisque implorarent. Duces ea re moti non modo pacem sed etiam civitatem unam ex duabus faciunt; regnum quoque consociant atque Romam faciunt sedem imperii. Multitudo ita aucta novo nomine Quirites appellata est ex Curibus, quae urbs caput Sabinorum erat.

Then the Sabine women dared to bring themselves among the flying darts to implore peace from their fathers and husbands. The leaders moved by the matter not only made peace but also one state from two; they also united the kingdom and made Rome the seat of power. The multitude increased thus was called Quirites from Curia, which was the head city of the Sabines.

Deinde Romulus, populo in curias triginta diviso, nomina mulierum raptarum curiis dedit. Post aliquot annos Tatius ab Laurentibus interfectus est. Romulus postea solus regnavit. Annis sequentibus bella secunda cum Fidenatibus Veientibusque, populis Etruscis, gesta sunt.

Then Romulus, having divided the people into thirty courts, gave the name of the seized women to the courts. After some years Tatius was killed by the Laurentus. Afterwards Romulus ruled alone. In the years that followed, a second war was fought with the Fidenae and Veienti, the Etruscan peoples.

Dum Romulus quodam tempore exercitum in Campo Martio recenset, tempestas subito coorta eum nimbo operuit. Patres qui proximi steterant dixerunt regem sublimem raptum esse. Deinde universi clamant: “Salve, deus deo nate.” Romulus dicitur postea cuidam civi se ostendisse et eum his verbis allocutus esse: “Nuntia Romanis deos velle meam Romam caput orbis terrarum esse; proinde res militaris colenda est; nam nullae opes humanae armis Romanis resistere possunt.” Postea nomen Quirinus Romulo additum est. Regnavit septem et triginta annos.

While Romulus reviewed the army on the Martian field at a certain time, a storm suddenly arose covering him with a storm cloud. The fathers who were standing nearby said that the sublme king was taken away. Then they all shouted, "Hail god born to god." Romulus is said to have shown himself afterward to certain citizens speaking these words: "a message from the Roman gods want my Rome to be the head of whole world; therefore cultivate military matters; for no human works can be held back by the arms of the Romans." Afterward the name Quirinus was added to Romulus. He reigned thirty seven years.

Certamen inde de regno inter factiones ortum est. Sabini regem suae factionis creari cupiebant. Romani veteres peregrinum regem recusabant. Interregno secuto, senatus imperium gessit. Deinde plebs clamare coepit multos dominos pro uno factos esse. Optimum igitur visum est sine mora regem creare.

Then a competition for reign arose among the factions. The Sabines were eager to create a king from their factions. The ancient Romans refused a foreign king. An interregnum followed, the senate managed the government. Then the plebs began shouting out that many masters had been made for one. Therefore it seemed best to create a king without delay.

Habitabat eo tempore Curibus Numa Pompilius, vir iustissimus peritusque omnis divini atque humani iuris. Regnum ei omnium consensu delatum est. Is urbem novam quae a Romulo armis condita erat, iure legibusque firmavit. Arcum portis instructum fecit, qui arcus Iani appellatus est; apertus belli index erat, clausus pacis. Per omne regnum Numae clausus fuit. Pax cum civitatibus finitimis societate ac foederibus facta est.

Cures Numa Pompilisu was living at that time, a very just man and expert of all divine and human laws. The kingdom was given to him by consent of all. The new city that was founded with arms by Romulus, he strengthed with rights and laws. He made an arch furnished with gates, which was called the arch of Janus; open indicated war, closed for peace. Through all the reign of Numa it was closed. Peace was made with the neighboring citizens by alliances and treaties.

Rex inde ad mores populi cultumque deorum animum convertit. Ut populi fidem conciliaret, simulavit se cum dea Egeria congressus habere et monitu eius sacra instituere sacerdotesque legere. Annum ad cursum lunae in duodecim menses discripsit. Quosdam dies nefastos fecit, per quos dies comitia non habebantur. Virgines Vestales legit, quas caerimoniis quibusdam sanctas fecit.

Then the king turned his mind to the customs of the people and cults of the gods. To win the trust of the people, he pretended to have a meeting with the goddess Egeria and with her advice, to institute the sacred rites and select the priests. He divided the year by the course of the moon into twelve months. He made certain days unholy, during those days elections were not held. He chose the Vestal Virgins, whom he made holy by certain ceremonies.

Multa etiam alia a rege instituta sunt, ritus, caerimoniae, sacerdotia. Multitudo, his rebus a vi et armis conversa, regis mores imitabatur. Finitimi populi civitatem Romanam totam, in cultum deorum versam, violare nolebant. Ita duo deinceps reges, Romulus bello, Numa pace, civitatem auxerunt. Numa annos tres et quadraginta regnavit.

Many other things were established by the king, rites, ceremonies, priesthoods. The multitude converted to these matters by force and arms, imitated the customs of the king. Neighboring people did not want to violate the whole Roman state, who turned to the cults of the gods. Thus the succesive kings increased the state, Romulus with war, Numa with peace. Numa reigned forty-three years.

Numa mortuo, Tullus Hostilius rex creatus est. Hic ferocior etiam quam Romulus fuit. Bellum cum Albanis primum ortum est. Albani et Romani certamen de imperio proelio paucorum virorum decernere cupiverunt.

Numa having died, Tullus Hostilius was made king. He was even more fierce than Romulus. First war arose with the Albans. The Albans and Romans were eager to determine the struggle for power with a battle of a few men.

Forte in utroque exercitu erant trigemini fratres, nec aetate nec viribus dispares, Horatii et Curiatii. Hi Albani erant, illi Romani. Trigemini ad hanc pugnam delecti arma capiunt et in medium inter duas acies procedunt. Duo exercitus, erecti anxiiique, in spectaculum animos intendunt. Signo dato, terni iuvenes concurrunt.

By chance there was in each army triplet brothers, unequal neither in age nor strenght, the Horatii and Curiatii. The former were Albans, the latter Romans. The triplets having been selected for this fight took up arms and proceded into the midst among the two battle lines. The two armies, standing up and anxious, turned their minds to the spectacle. Giving the sign, the young men by threes ran together.

Primo congressu duo Romani interfecti sunt et tres Albani vulnerati. Eum qui integer fuit tres Curiatii circumsistere conati sunt. Cum iam Romanus paulum fugisset, respexit atque vidit tres Curiatos magnis intervallis sequentes. Subito constitit et in proximum Curiatium impetum facit; dum exercitus Curiatios obsecrant ut fratri auxilium ferant, Horatius eum interfecit.

At the first meeting two Romans were killed and three Albans were wounded. The three Curiatius tried to surround him who was uninjured. When the Roman had already fled a little, he looked back and saw the three Curiatius following at a great distance. Immediately he stopped and made an attack on the nearest Curiatius; while the Curiatius army implored that they bring help to the brothers, Horatius killed him.

Tum magno clamore Romani adiuvant militem suum, et ille conficere proelium properat. Priusquam consecutus est tertius, Horatius alterum Curiatium conficit. Iamque singuli supererant, sed nec spe nec viribus pares; Alter integer et ferox superioribus victoriis erat; alter defessus vulnere, animo fractus, in certamen venit. Nec illud proelium fuit. Curiatium vix sustinentem arma Horatius caedit et iacentem spoliat.

Then with great shouting the Romans helped their soldier, and he hastens to finish the battle. Before he persued the third, Horatius finished off the other Curiatius. And now they were each overcome, but neither equal in hope or strength; the other uninjured and fierce in his prior victories; the other exhausted by wounds, with a broken spirit, came into the struggle. Nor was that a battle. Horatius cut down the Curiatius barely sustained with arms, and plundered the fallen.

Ancus Marcius, nepos Numae Pompilii, quartus rex creatus est. Ut Numa in pace religiones instituerat, sic Ancus caerimonias instituit, quibus bella postea indicta sunt. Sacerdotes, quibus id negotium mandatum est, fetiales appellavit.

Ancus Marcius, grandson of Numa Pompilius, was made fourth king. As Numa instituted religions in peace, thus Ancus instituted ceremonies, by which afterwards wars were declared. Priests, to which he ordered that task, he called fetials.

Bellis cum urbibus Latinorum gestis, cives Romam traduxit. Ianiculum, qui collis trans Tiberim est, cum urbe Ponte Sublicio coniunxit. Carcer, qui etiam nunc exstat, sub monte Capitolino aedificatus est. Imperium usque ad mare prolatum est, et in ore Tiberis Ostia urbs condita est.

Having carried out wars with the cities of Latinum, he lead the cities to Rome. Janiculum, which is a hill across the Tiber, he joined with the city by the Sublicius Bridge. A prison, that also now stands, he built below the Capitoline mountain.

Anco regnante, vir quidam, nomine Lucumo, habitabat Tarquiniis, quae urbs Etrusca erat. Pater eius erat Demaratus, profugus Corinthius. Lucumo in matrimonium Tanaquilem, mulierem nobilem, duxerat. Etrusci spernebant Lucumonem, exulis filium. Tanaquil, quae ferre indignitatem non poterat, consilium migrandi Romam cepit. Facile coniugi persuadet.

During Ancus's reign, a certain man named Lucumo lived in Tarquinius, which was an Etruscan city. His father was Demaratus, a Corinthian refugee. Lucumo married Tanaquil, a noble woman. The Etruscans rejected Lucomo, exiling his son. Tanaquil, who could not bear the shame, made a plam to migrate to Rome. He easily persuaded his wife.

Dum iter faciunt, aquila dicitur pilleum ab capite Lucumonis abstulisse et rursus reposuisse. Laeta Tanaquil accepit id augurium potentiae futurae. Etrusci enim caelestium prodigiorum periti erant. Postquam Romam venerunt, Lucumo nomen L. Tarquinium Priscum sibi sumpsit. Ibi paulatim insignis factus est divitiis aliisque rebus. Postremo in amicitiam regis receptus tutor liberorum regis testamento institutus est. Ancus annos quattuor et viginti regnavit.

While they made the journey, an eagle is said to have taken a cap from the head of Lucumo and placed it back again. Tanaquil happily received it as an powerful future omen. For the Etruscans were skilled in celestial prodigies. Afterward they went to Rome, Lucumo took the name L. Tarquinius Priscum for himself. There he gradually became renowned for his wealth and other things. Finally, having been received into the king's friendship, he was appointed guardian of the king's children. Ancus reigned twenty-four years.

Iam filii Anci prope adulti erant. Sed Tarquinius ipse rex creari cupiebat. Is primus palam regnum petiit, memorans officia privata ac publica et benignitatem in omnes. Magno consensu populus Romanus eum regnare iussit.

The sons of Ancus were already near adulthood. But Tarquinius himself was eager to be made king. He first sought the kingdom openly, remembering his private and public duties and kindness to all. With great consensus the Roman people ordered him to rule.

Tarquinius, Latinis bello victis, ludos magnificos fecit. Tum primum locus circo, qui Maximus dicitur, designatus est. Ludi sollemnes manserunt, Romani aut Magni appellati. Magna quoque opera a rege incepta sunt, ut populus non quietior in pace quam in bello esset. Muro lapideo urbem cingere paravit, et loca circa forum aliasque convalles cloacis siccavit. Fundamenta aedis Iovis in Capitolio iecit.

Tarquinius, having overcome the Latins in war, made magnificent games. Then he selected the location for the first circus, which is called Maximus. The games remained solemn, called Roman or Great. Great works were also began by the king, so that the people were no less idle in peace than they had been in war. He prepared a stone wall to surround the city and drained the place around the forum and other valleys with sewers. He laid the foundation of the temple of Jove in the Capitoline.

Eo fere tempore in regia prodigium mirabile fuit. Caput pueri dormientis, cui Servius Tullius fuit nomen, multorum in conspectu arsit. Servi, qui aquam ad restinguendam flammam ferebant, ab regina retenti sunt. Mox cum puer e somno excitatus esset, flamma abiit. Tum, abducto in secretum viro, Tanaquil, “Videsne tu hunc puerum,” inquit, “quem tam humili cultu educamus? Lumen profecto portendit eum aliquando nobis praesidio futurum esse. Proinde artibus liberalibus erudiendus est.” Ingenium iuvenis vere regium erat. Tarquinius igitur ei filiam suam despondit.

At that time there was an amazing prodigy in the palace. The head of a sleeping boy, whose name was Servius Tullius, burned in the sight of many. Slaves, who bore water to extinguish the flames, were held back by the queen. Soon when the boy had woken up from sleep, the flames went away. Then bringing him in secret to her husband, Tanaquil, she says "Do you see this boy here whom we have raised from such a low culture? Certainly the light portends for him to be our protector. Therefore he should taught in the liberal arts." The character of the young man was truly regal. Tarquinius therefore betrothed him as his son.

Etsi Anci filii duo antea irati fuerant, quod peregrinus Romae regnabat, tum maior erat indignatio, quoniam servo iam regnum patere videbatur. Regem igitur interficere regnumque occupare constituerunt. Ex pastoribus duo ferocissimi ad facinus delecti in vestibulo regiae specie rixae in se omnes apparitores regios converterunt. Inde vocati ad regem dicere in vicem iussi sunt. Ūnus rem exponit. Dum intentus in eum se rex totus avertit, alter elatam securim in caput regis deiecit; relicto in vulnere telo, ambo foras fugiunt. Tarquinium moribundum apparitores excipiunt; illos fugientes lictores comprehendunt.

Even though Ancus's two sons were angry before because a foreigner ruled in Rome, then they were more indignant since now it seemed the kingdom was open to a slave. Therefore they decided to kill the king and seize the kingdom. From the shepherds the two most fierce were chosen for the deed in the palace vestibule with the appearance of a fight they turned all the palace servants against themselves. Then they were called to the king and commanded to speak in turn. One explained the matter. While the king intent on him turned his whole attention, the other brought down his raised axe on the king's head; leaving the weapin the wound, both fled outside. The servants received the wounded Tarquinius; the fugitives were apprehended by the guards.

Magnus sequitur populi tumultus, inter quem Tanaquil claudi regiam iubet. Servio inde celeriter ad se vocato, auxilium oravit. “Tuum est regnum,” inquit, “Servi, si vir es, non eorum qui alienis manibus pessimum facinus fecerunt. Erige te deosque duces sequere, qui divina flamma hoc caput clarum futurum esse portenderunt. Noli perturbari quod peregrinus es. Etiam nos peregrini regnavimus. Si propter subitam rem consilia fingere non potes, mea tamen consilia sequere.”

A great commotion of the people followed, during which Tanaquil ordered the palace closed. The quickly calling Servius to herself, she begged for help. "The kingdom is yours," she said, "Servius, if you are a man, not those who committed the worst deed by the hands of foreigners. Rise and follow the gods and leaders who foretold by divine flames this head to be illuminated. Do not be disturbed that you are a foreigner. We also ruled as foreigners. If because of a sudden matter you cannot make a plan, nevertheless follow my plan."

Cum iam clamor multitudinis vix sustineri posset, Tanaquil ex superiore parte regiae populum ita allocuta est: “Cum vulnus regis grave sit, iam tamen ad se redit; brevi tempore regem ipsum videbitis. Interim vult Servium Tullium rem publicam administrare.” Itaque Servius per aliquot dies, cum Tarquinius iam mortuus esset, suas opes firmavit. Tum demum mors regis nuntiata est. Servius, praesidio firmo munitus, primus iniussu populi voluntate patrum regnavit.

Since now the shouting of the multitude could hardly be controlled, Tanaquil from the upper part of the palace spoke those to the people: "Although the king's wound is serious, he will nevertheless return to you; in a short time you will see the king himself. Meanwhile he wants Servius Tullius to manage the state." Therefore Servius for several days, since Tarquinius was already dead, strengthened his wealth. Then finally the death of the king was announced. Servius, fortified by a strong garrison, was the first to rule without consent of the people by the will of the fathers.

Servius primum censum instituit et populum in classes pro opibus discripsit. Ex censu postea officia belli pacisque tributa sunt. Ad multitudinem crescentem duo colles, Quirinalis Viminalisque, ad urbem additi sunt. Imperium quoque hoc consilio auctum est. Fanum erat nobile Dianae Ephesiae, quod communiter a civitatibus Asiae factum esse dicebatur. Servius per principes Latinorum, eo consensu civitatum Asiaticarum vehementer laudato, tandem populis Latinis persuasit ut Romae cum populo Romano fanum Dianae facerent. Ea erat confessio caput rerum Romam esse, de quo totiens certatum erat.

Servius first established a census and divided the people into classes based on wealth. Out of the census afterwards duties of war and peace were established. To the growing multitude two hills, Quirinalis and Viminalis, were added to the city. The empire was also increased by this plan. There was the famous temple of Diana of Ephesus, which was commonly said to be made by the citizens of Asia. Servius through the Latin chiefs, greatly praised the consent of the Asian citizens, nevertheless persuaded the Latin people to make a temple to Diana with the Roman people. That was admission that Rome was the head of things, which was a continual struggle.

Lucius Tarquinius, Prisci filius, interdum querebatur quod Servius iniussu populi regnaret. Servius igitur agrum prius captum ex hostibus viritim divisit; hoc modo voluntatem plebis conciliavit. Populus deinde maximo consensu eum regnare iussit.

Lucius Tarquinius, son of Priscus, sometimes complained that Servius reigned without consent of the people. Serivus therefore divided prior captured land from the enemy men; in this way he won the will of the people. The people then with great agreement ordered him to rule.

Rex duas filias Lucio atque Arrunti Tarquiniis, Prisci filiis, in matrimonium dederat. Mores horum dispares erant. Nam Arruns Tarquinius mitis erat, L. Tarquinius ferox et cupidus regni. Duae Tulliae item dispares erant. Forte Arruns ferocem in matrimonium duxerat. Similitudo celeriter L. Tarquinium et ferocem Tulliam contrahit. Cum prope continuis caedibus domos vacuas fecissent, iunguntur nuptiis. Paulatim inde mulier coniugem ad caedem Servi excitat. Itaque Tarquinius prius omnibus rebus cives et maxime patres conciliavit.

The king gave his two daughters to Lucius and Arruntus Tarquinius, sons of Priscus, in marriage. Their customs were unequal. While Arrans Targuinius was meek, L. Tarquinius was wild and eager to rule. The two Tullias were likewise unequal. By chance, Arruns had married the fierce one. The similarity quickly brings L. Tarquinius and the fierce Tullia together.

Postremo, ubi iam tempus agendi visum est, stipatus armatis in forum irrupit. Inde in regia sede pro Curia sedens patres in Curiam per praeconem ad regem Tarquinium vocari iussit. Ibi incusabat regem, quod regnum muliebri dono occupavisset; querebatur item de consiliis popularibus, de agro plebi diviso, de censu instituto.

Dum loquitur, Servius intervenit et a vestibulo Curiae magna voce, “Quid tibi vis,” inquit,“Tarquini? Qua audacia tu, me vivo, vocare patres aut in sede mea considere ausus es?” Tarquinius ferociter respondit se sedem patris sui tenere, se regni heredem esse. Tum medium arripit Servium, elatumque e Curia per gradus deicit; inde in Curiam redit. Apparitores regis fugiunt. Rex ipse a servis Tarquinii interficitur. Tullia, carpento in forum invecta, coniugem evocavit regemque prima appellavit. Dum domum redit, dicitur patrem in via iacentem invenisse et per corpus carpentum egisse. Hic locus postea “sceleratus” vocatus est. Servius Tullius regnavit annos quattuor et quadraginta.

Inde L. Tarquinius regnare coepit, cui propter facta cognomen “Superbus” datum est. Principes patrum, qui Servium dilexerant, interfecit. Suum corpus armatis circumsaepsit. Iudicia capitalium rerum sine consiliis per se solus exercebat. Ita poterat occidere, in exsilium agere, bonis spoliare omnes quos cupiebat.

Etsi reges superiores senatum de omnibus rebus consulere soliti erant, Tarquinius domesticis consiliis rem publicam administravit. Bellum, pacem, foedera, societates per se ipse fecit. Latinorum gentem sibi maxime conciliabat. Octavio Mamilio Tusculano—is longe nobilissimus Latinorum erat—filiam in matrimonium dat.

Cum iam magna Tarquinii auctoritas inter Latinorum principes esset, concilium in certam diem convocavit. Conveniunt frequentes prima luce. Ipse Tarquinius diem quidem servavit, sed paulo ante solis occasum venit. Turnus Herdonius Aricinius ferociter absentem Tarquinium accusaverat. Dixit Tarquinium patientiam Latinorum temptare et affectare imperium in eos. Rex, hoc cognito, quia pro imperio palam Turnum interficere non poterat, confestim statuit falso crimine eum opprimere. Proxima igitur nocte auctore Tarquinio quidam Aricini, Turno inimici, in deversorium eius magnum numerum gladiorum clam intulerunt. Tarquinius paulo ante lucem ad se principes Latinorum vocavit certioresque de gladiis celatis fecit: “Cognovi,” inquit, “Turnum cupere Latinorum solum imperium tenere et iam necem omnium parare.” Duxit deinde eos ad deversorium. Ubi gladii ex omnibus locis deversorii prolati sunt, manifesta visa est res, Turnusque in catenis coniectus est.

Confestim concilium Latinorum convocatur. Ibi magna indignatio oritur, gladiis in medio positis. Itaque Turnus, indicta causa, in aquam Ferentinam mersus est. Rex, auctoritate inter Latinos ita aucta, cum eis renovavit foedus quod a Tullo rege antea factum erat. Latini non repugnaverunt, quamquam in eo foedere res Romana superior erat. Mors enim Turni docebat potentiam Tarquinii ac periculum eorum qui resistebant.

Tarquinius, quamquam iniustus in pace rex fuit, ducem belli tamen non pravum se praebuit. Is primus cum Volscis bellum gessit et magnam praedam cepit. In alio bello cum Gabios, vicinam urbem, vi capere non posset, fraude ac dolo per filium suum Sex. Tarquinium aggressus est.

Sextus enim, filius Tarquinii, qui minimus ex tribus erat, transiit Gabios, crudelitatem intolerabilem patris vehementer quaerens atque adiuvare Gabinos adversus eum pollicens. Benigne a Gabinis exceptus in consilia publica adhibetur, et denique dux legitur. Proelia parva inter Romam Gabiosque facta sunt, quibus Gabini superiores erant. Gabini Sex. Tarquinium dono deorum sibi missum esse ducem crediderunt.

Inde Sextus unum ex suis Romam misit, qui mandata patris peteret. Rex nihil voce respondit, sed tamquam rem deliberans in hortum aedium transiit, sequente nuntio filii; ibi inambulans tacitus summa papaverum capita baculo deiecit. Nuntius, defessus interrogando exspectandoque responsum, redit Gabios remque miram refert. Sextus intellexit quid pater fieri vellet. Principes igitur civitatis variis criminibus necavit. Res Gabina, ita spoliata consilio auxilioque, regi Romano sine certamine gravi traditur.

Gabiis receptis, Tarquinius ad negotia urbana animum convertit. Primum templum in monte Tarpeio aedificare totumque montem Iovi dedicare constituit. Hoc templum pater iam antea voverat. Ad hoc opus fabris Etruscis et operariis ex plebe Romana usus est. Plebs etiam ad alia opera traducta foros in Circo fecit Cloacamque Maximam sub terram egit, quam etiam nunc videmus. Multi coloni Signiam Circeiosque missi sunt qui praesidia urbi essent.

Dum haec aguntur, portentum terribile visum est; anguis ex columna lignea elapsus terrorem fugamque in regia fecit atque ipsius regis pectus anxiis curis implevit. Itaque Tarquinius filios, Titum et Arruntem, Delphos ad clarissimum in terris oraculum mittere statuit.

Comes eis additus est L. Iunius Brutus, ex Tarquinia, sorore regis, natus. Cognomen eius hoc modo paratum erat; rex eos principes civitatis quos timebat interficere solebat, in quibus fratrem Bruti interfecit. Hic, ut crudelitatem regis vitaret, consulto stultitiam imitatus bona sua regem spoliare passus est neque cognomen Bruti recusavit.

Is tum igitur ab Tarquiniis ductus est Delphos, ludibrium verius quam comes. Tulit tamen donum Apollini aureum baculum inclusum in baculo corneo, tamquam effigiem ingenii sui. Postquam iuvenes Delphos venerunt patrisque mandata confecerunt, statuerunt quaerere ex oraculo ad quem eorum regnum esset venturum.

Vox  reddita  est: “Imperium  summum  Romae  habebit  qui vestrum primus, o iuvenes, matrem osculabitur. Tarquinii, Brutum contemnentes,  ipsi  inter  se  ius  matris osculandae  Romae sorti permittunt.  Brutus,  qui  alio  modo  oraculum interpretatus erat, cecidit terramque osculatus est, scilicet quod ea communis mater est omnium mortalium. Redierunt inde iuvenes Romam.

Paulo post Romani, qui iam dudum superbiam Tarquinii regis atque filiorum aegre ferebant, ita scelere quodam Sex. Tarquinii concitati sunt ut regiam familiam in exsilium pellere statuerent.

Tarquinius Collatinus, sorore Tarquinii Superbi natus, in contubernio iuvenum regiorum Ardeae erat; cum forte in liberiore convivio coniugem suam unus quisque laudaret, placuit experiri. Itaque equis Romam petunt. regias nurus in convivio vel luxu deprehendunt. Et inde Collatiam petunt. Lucretiam, uxorem Collatini, inter ancillas in lanificio offendunt; itaque ea pudicissima iudicatur. Ad quam corrumpendam Sex. Tarquinius nocte Collatiam rediit et iure propinquitatis in domum Collatini venit et in cubiculum Lucretiae irrupit, pudicitiam expugnavit.

Illa postero die advocatis patre et coniuge rem his verbis exposuit: “Vestigia viri alieni, Collatine, in lecto sunt tuo; ceterum corpus est tantum violatum, animus insons; mors testis erit. Sed date dexteras fidemque haud impune adultero fore. Sex. est Tarquinius, qui hostis pro hospite priore nocte vi armatus mihi sibique, si vos viri estis, pestiferum hinc abstulit gaudium.”

Dant ordine omnes fidem; consolantur aegram animi avertendo noxam ab coacta in auctorem delicti; mentem peccare, non corpus, et unde consilium afuerit, culpam abesse. “Vos,” inquit, “videritis quid illi debetur. Ego me etsi peccato absolvo, supplicio non libero; nec ulla deinde impudica Lucretiae exemplo vivet.” Se cultro, quem veste texerat, occidit. Illi in exitium regum coniuraverunt eorumque exsilio necem Lucretiae vindicaverunt.

Tum primum verum ingenium Bruti apertum est. Eo enim duce populus iuravit se nec Tarquinium nec alium quemquam regnare Romae passurum esse. Brutus inde in castra profectus est, ubi exercitus Romanus Ardeam, caput Rutulorum, obsidebat. Tulliam reginam domo profugientem omnes viri mulieresque execrati sunt.

Tarquinius, ut regnum reciperet, ad Lartem Porsenam Clusinum regem fugit. Ei persuasit ne regem Etruscae sanguinis regno privari pateretur. Porsena Romam infesto exercitu venit. Magnus terror senatum occupavit; adeo firma res Clusina tum erat magnumque Porsenae nomen.

Cum hostes adessent, omnes in urbem ex agris veniunt urbemque ipsam muniunt praesidiis. Alia loca muris, alia Tiberi obiecto, videbantur tuta. Pons Sublicius tamen iter paene hostibus dedit, ni unus vir fuisset, Horatius Cocles, qui forte ad pontem positus erat. Clusini repentino impetu Ianiculum ceperunt atque inde velociter ad flumen decurrebant.

Cocles, cum suos fugere vidisset, oravit eos ut manerent et pontem rescinderent; se impetum hostium, quantum unus posset id facere, excepturum esse. Processit inde in primum aditum pontis ipsaque audacia turbavit hostes.

Duos tamen cum eo pudor tenuit, Sp. Larcium et T. Herminium, ambos claros genere factisque. Cum his primam pugnam paulisper sustinuit. Deinde eos, parva parte pontis relicta, cedere in tutum iussit. Pudor inde commovit Etruscos, et, clamore sublato, undique in unum hostem tela coniciunt. Denique, ponte paene rescisso, Cocles armatus in Tiberim desiluit incolumisque ad suos tranavit. Grata erga tantam virtutem civitas fuit: statua eius in comitio posita est, et agri quantum uno die circumaravit datum est.

Porsena, praesidio in Ianiculo locato, in ripis Tiberis castra posuit. Cum Gaius Mucius, adulescens nobilis, ad senatum adiisset, “Transire Tiberim”, inquit, “Patres, et intrare, si possim, castra hostium volo.” Patres probaverunt, et Mucius profectus est. Ibi, cum stipendium militibus Etruscis forte daretur; scriba cum rege pari fere ornatu sedebat. Mucius scribam pro rege occidit et statim comprehensus est.

Cum rex, periculo territus, nisi omnes insidias contra regem aperiret, Mucium igni dari iuberet, Mucius dextram in igni ad sacrificium accenso posuit. Rex, attonitus, ab sede sua prosiluit amoverique ab ara iuvenem iussit. Porsena virtutem eius miratus est et “Te intactum inviolatumque,” inquit, “hinc dimittam.” Mucium, cui postea cognomen Scaevolae datum est, legati a Porsena Romam secuti sunt et ibi condiciones pacis tulerunt.

Porsena filias nobilium Romanorum inter obsides accepit. Cloelia virgo una ex obsidibus fuit. Cum castra Etruscorum forte haud procul ripa Tiberis locata esset, Cloelia, dux agminis virginum, inter tela hostium Tiberim tranavit, integrosque omnes Romam restituit. Quod ubi regi nuntiatum est, rex, ira incensus, oratores Romam misit ad Cloeliam obsidem deposcendam.

Cum Cloelia revenisset, Porsena virtutem virginis laudavit et id facinus supra Coclites Muciosque esse dixit. Tum, eam cum parte obsidum Romam remisit. Pace redintegrata, Romani novam in femina virtutem novo genere honoris, statua equestri, donaverunt; in summa Sacra via fuit posita virgo insidens equo.

Primis temporibus rei publicae liberae magna dissensio orta est inter patres et plebem propter aes alienum, quo paene tota plebs premebantur. Creditori enim licebat debitorem etiam in servitutem ducere. Praeterea ius reddebatur a consulibus, qui magistratus tantum patribus patebat.

Cum iam plebs auxilium a consulibus postularent, Latini equites nunitaverunt Volscos ad urbem oppugnandam venire. Plebs exultabant gaudio, atque inter se hortabantur ne nomina darent. At unus e consulibus, plebe convocata, pollicitus est iudicia intermittere quoad milites in castris essent; bello confecto, senatum plebi consulturum esse. Eo modo plebi persuasit ut nomina darent. Volsci aliique populi finitimi victi sunt.

Postea tamen ius de creditis pecuniis crudeliter, ut antea, dictum est. Tandem plebs, cum exercitus, alio bello coörto, in armis esset, desperato consulum senatusque auxilio, in Sacrum montem secesserunt. Hic mons trans Anienem flumen est, tria ab urbe milia passuum. Patres arbitrati nullam spem nisi in concordia civium reliquam esse, ad plebem miserunt Menenium Agrippam, ipsum plebeium et plebi carum.

Menenius hoc narravisse fertur: “Olim relinquae partes corporis humani indignabantur quod sua cura, suo labore ac ministerio ventri omnia quaererentur, venter in medio quietus datis voluptatibus frueretur; coniuraverunt inde ne manus ad os cibum ferrent, neve os datum cibum acciperet, neve dentes conficerent. Sed dum ventrem fame domare volunt, ipsa membra totumque corpus paene perierunt. Inde senserunt ventris quoque ministerium haud iners esse.”

Ostendit deinde dissensionem inter partes corporis similem esse irae plebis in patres et ita flexit mentes hominum. Concordia reconciliata, plebi permissum est suos magistratus creare tribunos plebeios, qui auxilium plebi adversus consules ferrent.

Postea, dum tribuni imperium consulare legibus definire conantur, L. Quinctius Cincinnatus consul factus est. Ut magistratum iniit, reprehendit et senatum et plebem, quod eidem tribuni etiam atque etiam creati civitatem turbarent. Senatus igitur decrevit magistratus continuari contra rem publicam esse.

Plebs tamen eosdem, quos antea, tribunos creaverunt. Patres quoque, ne quid cederent plebi, Lucium Quinctium consulem fecerunt. At is, “Minime mirum est,” inquit, “si nihil auctoritatis, patres conscripti, habetis apud plebem. Vos eam minuitis, qui in continuandis magistratibus plebem imitamini. Ego me contra senatus consultum consulem refici non patiar.” Alius igitur consul factus est.

Post paucos annos Aequi exercitum Romanum munitionibus clausum obsidebant. Cum hoc Romam nuntiatum esset, L. Quinctius consensu omnium dictator dictus est. Legati a senatu missi eum invenerunt trans Tiberim agrum quattuor iugerum colentem atque in opus intentum. Rogaverunt ut togatus mandata senatus audiret. Quinctius admiratus iubet uxorem togam propere e tugurio proferre. Cum, absterso sudore, toga velatus processisset, dictatorem eum legati salutant atque in urbem vocant; qui terror sit in exercitu exponunt.

Quinctius exercitum obsessum celeriter liberavit et hostes sub iugum misit. Triumphans urbem iniit sextoque decimo die dictaturam in sex menses acceptam deposuit.

Olim legati ab Clusinis Romam venerunt auxilium petentes adversus Senones, gentem Gallicam. Tum Romani miserunt legatos qui monerent Gallos ne amicos populi Romani oppugnarent. Proelio tamen commisso, legati Romani contra ius gentium arma ceperunt auxiliumque Clusinis tulerunt. Galli postea a senatu Romano postulaverunt ut pro iure gentium ita violato legati Romani dederentur. Hoc negato, exercitus Gallicus Romam profectus est.

Once envoys came to Rome from Clusium seeking help against the Senones, a Gallic race. Then the Romans sent envoys who warned the Gauls lest they attack friends of the Roman people. Nevertheless having commissioned the battle, the Roman envoys against the law of nations took up arms and brought help to the Clusini. Afterward the Gauls demanded from the Roman Senate that having violated the laws of nations that the Roman envoys be handed over. This being denied, the Gallic army departed for Rome.

Romani, qui nihil ad tantum periculum idoneum paraverunt, apud flumen Alliam superati sunt. Diem quo hoc proelium factum est Romani postea Alliensem appellaverunt. Magna pars exercitus incolumis Veios perfugit. Ceteri Romam petierunt et ne clausis quidem portis urbis, in arcem Capitoliumque cum coniugibus et liberis se contulerunt.

The Romans, who had prepared nothing suitable for such danger, were overcome at the Allia river. Afterwards the Romans called the day when this battle occurred Alliensem. A large part of the army fled unharmed to Veii. The others went to Rome even without closing the gates of the city, and brought themselves to the Capitoline citadel with their wives and children.

Galli ingressi urbem nemini parcunt, diripiunt incenduntque tecta. Post aliquot dies, testudine facta, impetum in arcem fecerunt. At Romani medio fere colle restiterunt atque inde, ex loco superiore impetu facto, Gallos pepulerunt. Obsidio inde a Gallis parata est. Pars exercitus Gallici dimissa est ad frumentum conferendum ex agris populorum finitimorum. Hos fortuna ipsa duxit Ardeam, ubi Camillus, imperator clarissimus, in exsilio vivebat. Ardeates, eo duce, castra Gallorum nocte oppugnant et solutos somno trucidant. Veiis interim non animi solum in dies sed etiam vires crescebant.

Nam praeter Romanos, qui ex pugna Alliensi eo perfugerant, voluntarii ex Latio conveniebant. Hi iam constituerunt Romam hostibus liberare. Omnibus placuit Camillum arcessi, sed antea senatum consuli. Ad eam rem Pontius Cominius, audax iuvenis, sublevatus cortice secundo Tiberi ad urbem defertur. Senatu probante, Camillus dictator dictus est.

Interim arx Romae Capitoliumque in ingenti periculo fuerunt. Nocte enim Galli, praemisso milite qui viam temptaret, tanto silentio in summum evaserunt ut non solum custodes fallerent, sed ne canes quidem excitarent. Ānseres autem non fefellerunt, qui aves Iunonis sacrae erant. Nam M. Manlius, vir bello egregius, clangore eorum alarumque crepitu excitatus, deiecit Gallum qui iam in summo constiterat. Iamque alii Romani telis saxisque hostes propellunt, totaque acies Gallorum praeceps defertur.

Sed fames iam utrumque exercitum urgebat, Gallos pestilentia etiam. Diem ex die Romani frustra auxilium ab dictatore exspectabant. Postremo mille pondo auri cum Gallis pacti sunt ut obsidionem relinquerent. Huic rei, per se turpissimae, indignitas addita est; nam pondera ab Gallis allata sunt iniqua. Romanis recusantibus, gladius a Brenno, rege Gallorum, ponderi additus est cum his verbis, “Vae victis.” Sed priusquam res perfecta est, dictator pervenit auferrique aurum de medio et Gallos summoveri iussit. Cum illi dicerent se pactos esse, negat eam pactionem valere, quae, postquam ipse dictator creatus esset, iniussu suo facta esset; tum denuntiat Gallis ut se ad proelium parent.

Galli et in urbe et altero proelio via Gabina superati sunt. Dictator triumphans in urbem rediit; “Romulus” ac “parens patriae conditorque alter urbis" appellabatur. Deinde servatam in bello patriam iterum in pace servavit. Cum enim tribuni plebem agitarent ut, relictis Romae ruinis, Veios migrarent, Camillus oratione acri civibus persuasit ut Romam restituerent. Centurio quoque populum movit voce opportune emissa, qui cum cohortibus forum transiens clamavit: “Signum statue, signifer, hic manebimus optime.” Qua voce audita, et senatus e Curia egressus omen accipere se conclamavit, et plebs circumfusa probaverunt.

Romani, a Pyrrho, rege Epiri, proelio superati, legatos Tarentum ad eum de redimendis captivis miserunt. Inter legatos Romanos erat C. Fabricius, vir bonus et bello egregius, sed admodum pauper. Pyrrhus, qui cum Romanis pacem facere volebat, legatis magna dona obtulit, si Romanis pacem suaderent. Quamquam haec omnia spreta sunt, rex tamen captivos dicitur sine pretio Romam misisse.

The Romans having been overcome by Pyrrhus king of Epirus, sent envoys to Tarentus to him to buy back the captives. Among the Roman envoys was G. Fabricius, a good man and excellent at war, but very poor. Pyrrhus, who wanted to make peace with the Romans, offered great gifts to envoys to persuade the Romans to peace. Although all these things were rejected, the king nevertheless is said to release the captives without a price.

Pyrrhus, Fabricii virtutem admiratus, illi secreto quartam etiam regni sui partem obtulit si patriam desereret secumque viveret; cui Fabricius ita respondit: “Si me virum bonum iudicas, cur me vis corrumpere? Sin vero malum, cur meam amicitiam cupis?” Anno interiecto, omni spe pacis inter Pyrrhum et Romanos conciliandae ablata, Fabricius, consul factus, contra eum missus est. Cumque vicina castra ipse et rex haberent, medicus regis nocte ad Fabricium venit eique pollicitus est, si praemium sibi proposuisset, se Pyrrhum veneno necaturum. Hunc Fabricius vinctum ad Pyrrhum remisit atque eum certiorem fecit quae medicus pollicitus esset. Tum rex admiratus eum dixisse fertur: “Ille est Fabricius, qui difficilius ab honestate quam sol a suo cursu potest averti.”

Pyrrhus, admiring Fabricius's virtue, secretly offered him a fourth part of his kingdom if he left his country and lived with him; to which Fabricius thus responded: "If you judge me a good man, why do you want to corrupt me? But if evil, why are you eager for my friendship?"

Fabricius cum apud Pyrrhum regem legatus esset, cum Cinea, legato Pyrrhi, sermonem contulit. Hic dixit quendam philosophum esse Athenis, qui diceret omnia quae faceremus ad voluptatem esse referenda. Tum Fabricium exclamasse ferunt: “Utinam id hostibus nostris persuadeamus, quo facilius vinci possint, cum se voluptatibus dederint!” Nihil magis ab eius vita alienum erat quam voluptas et luxus. Tota eius suppellex argentea ex salino uno 35 constabat et ex patella ad usum sacrorum, quae corneo pediculo sustinebatur. Cenabat ad focum radices et herbas, cum legati Samnitium ad eum venerunt magnamque ei pecuniam obtulerunt; quibus sic respondit: “Quamdiu cupiditatibus imperare potero, nihil mihi deerit; vos autem pecuniam eis qui cupiunt donate.”

Fabricius omnem vitam in gloriosa paupertate exegit, adeoque inops decessit ut unde dos filiarum daretur non relinqueret. Senatus patris sibi partes sumpsit et, datis ex aerario dotibus, filias collocavit.

Cum primo Punico bello Romani contra Carthaginienses de imperio Siciliae contenderent, M. Atilius Regulus, consul Romanus, navali pugna classem Punicam superavit. Proelio facto, Hanno, dux Carthaginiensis, ad eum venit simulans se velle de pace agere, re vera ut tempus extraheret, dum novae copiae ex Africa advenirent. Milites Romani clamare coeperunt Regulum idem facere oportere quod Carthaginienses paucis ante annis in consule quodam fecissent. Is enim tamquam in colloquium per fraudem vocatus a Poenis comprehensus erat et in catenas coniectus. Iam Hanno timere incipiebat, sed periculum responso callido reppulit. “Si hoc feceritis,” inquit, “nihilo eritis Poenis meliores.” Consul tacere iussit eos qui par pari referri volebant, et conveniens gravitati Romanae responsum dedit: “Isto te metu, Hanno, fides Romana liberat.” De pace, quia Poenus ex animo non agebat et consul bellum gerere quam pacem facere malebat, non convenit.

Deinde Regulus et collega, L. Manlius Vulso, in Africam primi Romanorum ducum transierunt. Ibi, multis castellis expugnatis magnaque praeda capta, Tunetem occupaverunt, quae urbs decem tantum milibus passuum a Carthagine aberat. Vulso in Italiam cum parte militum rediit, collega ad agros vastandos relicto. Dum Regulus ita hiemem in Africa agit, vilicus in agello septem iugerum, quem Regulus consul habebat, mortuus est; occasionem nactus mercenarius, ablato rustico instrumento, aufugit. Ita periculum erat ne, deserto agro, alimenta uxori Reguli ac liberis deessent. Dicitur litteris a consulibus petisse ut sibi successor mitteretur. At senatus agrum coli publice et alimenta coniugi eius ac liberis praeberi resque quas amiserat redimi iussit.

Insequenti anno Lacedaemonius quidam, nomine Xanthippus, rei militaris peritissimus, Carthaginem cum conductis venit. Carthaginiensibus celeriter persuasit ut se ducem facerent. Quo facto fortuna mutata est. Nam non solum exercitum Romanum vicerunt sed etiam Regulum imperatorem ceperunt.

Paucis post annis, cum iterum de pace agere constituissent, Regulum cum legatis Romam miserunt qui Romanis pacem suaderet, et de commutandis captivis ageret; iure iurando autem adstrictus est ut, nisi de captivis impetraret, rediret ipse Carthaginem. Is, cum Romam venisset, egit aliter ac Poeni mandaverant. Nam senatui suasit ne pax cum Poenis fieret; illos enim fractos tot casibus spem nullam habere; reddi captivos negavit esse utile; adulescentes esse et bonos duces, se iam confectum senectute; dixit etiam malum exemplum futurum esse, si captivi Romani redimerentur. Senatus eo auctore pacem recusavit Poenosque captivos retinuit. Regulus ut captivus coniugem parvosque natos a se removit Carthaginemque rediit. Ibi crudelissimis suppliciis necatus esse dicitur.

Carthaginienses post primum Punicum bellum imperium opesque in Hispania diligenter auxerunt. Dux huius operis Hamilcar erat, qui imperator primo bello fuerat atque indignabatur quod Carthago eo bello Siciliam Sardiniamque amiserat.

Hannibal, eius filius, annos novem natus, patre incitante, iuravit se semper hostem futurum esse populi Romani. Postea in Hispaniam missus est. Tam similis patri ore vultuque erat ut milites Hamilcarem iuvenem redditum sibi esse crederent. Ingenium autem erat ad res diversissimas, parendum atque imperandum, aptum. Non minus Hasdrubali, imperatori, qui, interfecto Hamilcare, ei successor fuit in Hispania, quam exercitui carus erat. Neque Hasdrubal alium quemquam militibus praeficere malebat, neque milites alio duce plus confidebant aut audebant.

Hasdrubale interfecto, Hannibal, natus annos viginti septem imperator creatus, constituit Romanos vincere, ut Carthaginem in pristinam auctoritatem restitueret. Primum obsidione urbem Saguntinorum cepit, qui socii Hispanienses Romanorum erant. Deinde per montes Pyrenaeos atque Alpes iter difficile in Italiam fecit. Ibi Romanos exercitus superavit ad Ticinum flumen, ad Trebiam, ad Trasummenum lacum, in Apulia ad Cannas. In Apuliam venerat eo consilio, ut spe libertatis socios Romanorum sollicitaret. Quidam ex sociis amicitiam Hannibalis secuti sunt, sed multi in fide Romanorum manserunt. Cum optimi duces Romani adversus Hannibalem mitterentur, numquam tamen eum devincere potuerunt. Sedecim annos in Italia neque victor neque victus mansit.

Postquam Romani cladem ad Trasumennum lacum acceperunt, Q. Fabius Maximus dictator creatus est, et M. Minucius Rufus magister equitum. Consilium erat Fabii nullo loco cum hoste decertare, sed fines Romanorum sociorumque intueri et levibus proeliis militum fortitudinem augere. Hannibal, hoc consilio 5 turbatus, dictatorem invidia onerare constituit. Itaque cum ager Fabii ei monstratus esset, omnibus agris circa vastatis, uni agro dictatoris pepercit. At Fabius, misso Romam Quinto filio, agrum vendidit pecuniaque redacta captivos Romanos redemit.

Ratio Fabiana belli gerendi, propter quam Fabio cognomen Cunctator datum est, Romanis grata non erat. Cum Minucius absente dictatore, aliquantum victoriae forte adeptus esset, lex lata est ut ius magistri equitum et dictatoris aequaretur. Iniuriam tamen Fabius aequo animo tulit, satis fidens haudquaquam cum imperii iure artem imperandi aequatam esse. Legiones inter dictatorem et magistrum divisae sunt. Denique Minucius, temere proelio commisso, a Fabio servatus est. Tum sub imperium dictatoris rediit legionesque restituit et Fabium patrem appellavit. Romae, ut est perlata fama eius rei, omnes Maximum laudibus ad caelum ferebant. Multis post annis, allis rebus interim gestis, Fabius mortuus est.

P. Cornelius Scipio filius erat consulis qui exercitui Romano in proelio ad Ticinum flumen praefuerat. Fama est patrem, cum, in eo proelio vulneratus, ab hostibus circumveniretur, a filio septendecim nato annos servatum esse.

P. Cornelius Scipio was son of a consul who led the Roman army in the battle at Ticino river. There was a rumor his father when wounded in that battle, surrounded by the enemy, was saved by his seventeen year old son.

Postea cum aedilitatem peteret, tribuni plebis resistebant, quod nondum ad petendum legitima aetas esset. Tum Scipio, “Si me,” inquit, “omnes Quirites aedilem facere volunt, satis annorum habeo.” Aedilis magno favore populi, nullo tribuno resistente, creatus est.

Multis post annis pater Scipionis et patruus, qui bellum in Hispania gesserant, intra dies triginta ceciderunt. Comitiis edictis ad imperatorem creandum omnes seniores imperium Hispaniense accipere nolebant; tum subito P. Cornelius Scipio, quattuor et viginti annos natus, professus est se petere et in superiore loco unde conspici posset, constitit. Deinde ad unum omnes P. Scipioni imperium esse in Hispania iusserunt. Postea tamen cives ob aetatem imperatoris novi dubitare incipiebant num recte fecissent. Scipio, hoc animadverso, contionem habuit et tam graviter disseruit ut animos rursus excitaret omnesque certa spe impleret.\

Quinque annos in Hispania bellum adversus Carthaginienses continuo cursu victoriarum gessit. Exercitus hostium ex Hispania expulit et amicitias gentium Hispaniensium sibi conciliavit. Multa narrantur de Scipionis mansuetudine in miseros et de comitate in hostes ac barbaros. Virginem Hispanam, captam Carthagine Nova, quae Allucio, principi Celtiberorum, desponsa erat, sponso tradidit. Magnum quoque auri pondus, quod virginis parentes ad redimendam filiam attulerunt, sponso dedit. Allucius, ut beneficium remuneraretur, domum profectus ad Scipionem cum delectis mille et quadringentis equitibus revertit. Massivam adulescentem, captivum Afrum, restituit avunculo Masinissae Numidarum regi, qui cum equitatu subsidio Carthaginiensibus venerat.

Scipio, recepta Hispania, gloriam conficiendi belli spectare coepit. Constituit prius conciliare reges Afros, Syphacem et Masinissam, qui socii Carthaginiensium erant. Syphax colloquium 35 cum duce Romano postulavit. Scipio ab Carthagine Nova profectus forte invectus est in regium portum eo ipso tempore quo Hasdrubal, dux Carthaginiensis, qui Hispania pulsus erat. Romanus et Carthaginiensis, quamquam hostes erant, a Syphace in hospitium invitati eodem lecto accubuerunt. Tanta autem inerat comitas Scipioni ut Hasdrubal non minus quam Syphax Romanum admiraretur. Scipio cum Syphace foedere facto Novam Carthaginem rediit.

Postea iter longum per Hispaniam fecit, ut cum Masinissa quoque colloqueretur, quem comitate atque maiestate facile conciliavit. Numida gratias egit quod Scipio fratris filium remisisset dixitque se velle in fide atque amicitia populi Romani esse; Romanos, si Scipionem ducem in Africam mitterent, brevi tempore Carthaginem capturos esse. Scipio, fide data acceptaque, in castra rediit atque mox Romam profectus est.

Cum ibi consul ingenti favore factus esset, Sicilia ei provincia decreta est permissumque ut in Africam transiret. Dum in Sicilia bellum parat, Romam ab inimicis eius nuntiatum est imperatorem exercitumque Syracusarum amoenitate licentiaque corrumpi. Legatis a senatu Syracusas ad haec cognoscenda missis, Scipio milites in terra decurrentes, classem in portu simulacrum navalis pugnae edentem, armamentaria, horrea, belli alium apparatum ostendit; tantaque admiratio legatos cepit ut satis crederent aut illo duce atque exercitu vinci Carthaginienses aut nullo alio posse. Senatus igitur censuit ut Scipio quam primum in Africam transiret.

Scipioni in Africam advenienti Masinissa se coniunxit cum parva manu equitum. Syphax, qui a Romanis ad Poenos defecerat, captus est Romamque missus. Denique Carthaginienses, salute desperata ob multas victorias Scipionis, Hannibalem ex Italia revocaverunt.

Frendens gemensque ac vix a lacrimis temperans dicitur legatorum verba audisse. Respexit saepe Italiae litora, se accusans quod non victorem exercitum statim ab Cannensi pugna Romam duxisset. Zamam venit, quae urbs quinque dierum iter ab Carthagine abest. Inde praemissi speculatores excepti sunt ab custodibus Romanis et ad Scipionem deducti. Ille autem iussit eos per castra circumduci et ad Hannibalem dimisit.

Deinde, quaerente colloquium Hannibale, dies locusque constituitur. Itaque congressi sunt duo maximi suae aetatis duces. Paulisper tacuerunt admiratione mutua defixi. Cum vero de condicionibus pacis inter eos non convenisset, ad suos se receperunt renuntiantes armis decernendum esse. Commisso deinde proelio, Hannibal, victus, cum paucis equitibus fugit.

Pax Carthaginiensibus data est eis condicionibus quae Romanos suae partis orbis terrarum dominos facerent. Pace terra marique parta, Scipio, exercitu in naves imposito, Romam profectus est. Per Italiam laetam pace non minus quam victoria iter fecit. Non urbes modo ad habendos honores effusae sunt, sed agrestium etiam turba vias obsidebat. Triumpho omnium clarissimo urbem est invectus cognomenque Africanum sibi sumpsit.

Tiberius et Gaius Gracchi Scipionis Africani ex filia nepotes erant. Horum adulescentia bonis artibus et magna omnium spe exacta est; ad egregiam enim indolem optima accedebat educatio. Erant enim diligentia Corneliae matris a pueris docti et Graecis litteris eruditi. Maximum matronis ornamentum esse liberos bene institutos merito putabat mater illa sapientissima. Cum Campana matrona, apud illam hospita, ornamenta sua, illo saeculo pulcherrima, ostentaret ei muliebriter, Cornelia traxit eam sermone, quousque e schola redirent liberi. Quos reversos hospitae ostendens, “Haec,” inquit, “mea ornamenta sunt.” Nihil quidem his adulescentibus neque a natura neque a doctrina defuit; sed ambo rem publicam, quam tueri poterant, perturbare maluerunt.

Tiberius and Gaius were grandsons of Grachus Scipio Africanus from his daughter. Their youth was spent with good skill and great hope of all; for to outstanding nature the best education was added. For they were taught from boyhood by Corenlia's mother and educated in Greek language. That very wise mother rightly thought the greatest ornament of a mother to be well trained children. When a Campanian matron showed, a guest at her house, showed to her in a womanly way, her jewelry, the most beatuful in that time, Cornelia dragged the conversation on until the children returned from school. These having returned she showed to the guest saying, "These are my jewels." Indeed nothing was lacking for these youths neither from nature nor teaching; but both preferred to disturb the state which they could guard.

Tiberius Gracchus, tribunus plebis creatus, a senatu descivit; populi favorem profusis largitionibus sibi conciliavit; agros plebi dividebat, provincias novis coloniis replebat. Cum autem tribuniciam potestatem sibi prorogari vellet et palam dictitasset, interempto senatu omnia per plebem agi debere, viam sibi ad regnum parare videbatur. Qua re cum convocati patres deliberarent quidnam faciendum esset, statim Tiberius Capitolium petit, manum ad caput referens, quo signo salutem suam populo commendabat.

Tiberius Gracchus was made tribune of the plebs, departed from the Senate; he won over favor of the people by pouring out gifts; he divided the fields of the plebs, he replenished the new provinces with colonists.

Hoc nobilitas ita accepit, quasi diadema posceret, segniterque cessante consule, Scipio Nasica, cum esset consobrinus Tiberii Gracchi, patriam cognationi praeferens sublata dextra proclamavit: “Qui rem publicam salvam esse volunt, me sequantur!” Dein optimates, senatus atque equestris ordinis pars maior in Gracchum irruunt, qui fugiens decurrensque clivo Capitolino fragmento subselli ictus vitam, quam gloriosissime degere potuerat, immatura morte finivit. Mortui Tiberii corpus in flumen proiectum est.

C. Marius humili loco natus, prima stipendia in Hispania duce Scipione fecit. Imprimis Scipioni ob egregiam virtutem carus erat; Scipio enim dixit, si quid sibi accidisset, rem publicam nullum alium successorem Mario meliorem inventuram esse. Qua laude excitatus Marius spiritus dignos rebus quas postea gessit concepit.

Postea legatus fuit Q. Metelli, qui bellum in Numidia contra Iugurtham regem gerebat. Romam missus, Metellum apud populum incusavit, quod bellum duceret; si se consulem fecissent, brevi tempore aut vivum aut mortuum Iugurtham capturum esse. Itaque consul creatus in Numidiam rediit atque superavit Bocchum, regem Gaetulorum, ad quem Iugurtha profugerat. Deinde Sulla, quaestor Marii, persuasit Boccho ut Iugurtham traderet.

Marius iterum consul creatus in Galliam profectus est, ubi vicit Teutones, gentem Germanicam, qui cum Cimbris novas sedes quaerebant. Cum Teutones vallem flumenque medium tenerent, militesque Romani, quibus aquae nulla copia erat, aquam flagitarent, Marius, “Viri,” inquit, “estis; en, illic aquam habetis.” Milites ita concitati tam acriter pugnaverunt ut ducenta milia hostium caederentur et nonaginta caperentur.

Insequenti anno Cimbri etiam caesi sunt. In ipsa pugna Marius duas cohortes Camertium, qui mira virtute vim Cimbrorum sustinebant, contra legem civitate donavit. De qua re postea reprehensus, se excusavit, quod inter armorum strepitum verba iuris civilis exaudire non potuisset.

Marius, qui semper factionem popularem in re publica secutus erat, cum senesceret, invidere coepit Sullae, qui dux nobilium erat. Itaque, cum Sulla in consulatu bello Mithridatico praefectus esset, tribunus quidam lege imperium Sullae abrogavit Marioque bellum detulit. Qua re commotus, Sulla, qui ex Italia nondum excesserat, Romam cum exercitu rediit et, urbe occupata, tribunum interfecit Mariumque fugavit. Marius aliquamdiu in palude latuit; accepta navicula in Africam transiit et in agrum Carthaginiensem pervenit.

Ibi cum in locis solitariis sederet, venit ad eum lictor Sextilii praetoris, qui tum Africam obtinebat. Ab hoc, quem numquam laesisset, Marius humanitatis aliquod officium exspectabat; at lictor decedere eum de provincia iussit, nisi in se animadverti vellet; torveque intuentem et vocem nullam emittentem Marium rogavit tandem, ecquid renuntiari praetori vellet. Marius, “Nuntia,” inquit, “te vidisse C. Marium in Carthaginis ruinis sedentem.”

Cum Sulla ad bellum Mithridaticum profectus esset, Marius, revocatus a Cinna, in Italiam rediit, calamitate incensus magis quam fractus. Cum exercitu Romam ingressus, eam caedibus et rapinis vastavit; omnes adversae factionis nobiles variis suppliciorum generibus affecit. Quinque dies continuos totidemque noctes illa licentia scelerum omnium duravit. Tandem Marius, senectute et laboribus confectus in morbum incidit et ingenti omnium laetitia mortuus est. Cuius viri si comparentur cum virtutibus vitia, haud facile sit dictu utrum bello melior an pace perniciosior fuerit.

L. Cornelius Sulla, qui bello Iugurthino quaestor Marii consulis fuit, usque ad quaesturam vitam luxuriosam egerat. Marius moleste tulisse traditur, quod sibi gravissimum bellum gerenti quaestor voluptati deditus sorte obvenisset. Eiusdem virtus tamen, postquam in Africam venit, enituit. Bello Cimbrico legatus consulis fuit et bonam operam edidit. Consul ipse deinde factus, pulso in exilium Mario, adversus Mithridatem profectus est. Mithridates enim, Ponticus rex, vir bello acerrimus, virtute egregia, odio in Romanos non inferior Hannibale fuit. Effecerat igitur ut omnes in Asia cives Romani eadem die atque hora interficerentur.

L. Cornelius Sulla, who was the queastor of consul Marius in the Jugurthine war, had led a luxurious life until the quaestorship. Marius is told to have taken it up with annoyance, because the quaestor had by chance come to being given to waging the very serious war with pleasure. Likewise his courage shined forth after he came into Africa. In the Cimbrian war he was envoy of the consul and did good work. He was then made consul, with Marius driven to exile, he set out against Mithradates. For Mithradates, king of Pontus,was a fierce man in war, with outstanding courage, not inferior to Hannibal in hatred of the Romans. Therefore he made it so that all Roman citizens in Asia were killed the same day and hour.

Ac primo Sulla illius praefectos duobus proeliis in Graecia superavit; deinde in Asia Mithridatem ipsum fudit; oppressisset quoque nisi in Italiam ad bellum civile adversus factionem popularem redire properans qualemcumque pacem facere maluisset, Mithridatem tamen pecunia multavit; de Asia aliisque provinciis quas occupaverat decedere paternisque finibus contentum esse coegit.

And first Sulla defeated his commanders in two battles in Greece; then he conquered Mithradates in Asia; he also

Sulla propter motus urbanos cum victore exercitu Romam properavit; eos qui Mario favebant omnes superavit. Nihil autem ea victoria fuit crudelius. Sulla, urbem ingressus et dictator creatus, vel in eos qui se sponte dediderant iussit animadverti. Quattuor milia deditorum inermium civium in circo interfici iussit. Quis autem illos potest enumerare quos in urbe passim quisquis voluit occidit? Denique admonuit eum Fufidius quidam vivere aliquos debere, ut essent quibus imperaret. Novo et inaudito exemplo tabulam proscriptionis proposuit, qua nomina eorum qui occidendi essent continebantur; cumque omnium orta esset indignatio, postridie plura etiam nomina adiecit. Ingens caesorum fuit multitudo.

Nec solum in eos saevivit qui armis contra se dimicaverant, sed etiam quietos cives propter pecuniae magnitudinem proscriptorum numero adiecit. Civis quidam innoxius, cui fundus in agro Albano erat, legens proscriptorum nomina se quoque vidit adscriptum. “Vae,” inquit, “misero mihi!” Me fundus Albanus persequitur.” Neque longe progressus a quodam qui eum agnoverat interfectus est.

Sulla, oppressis inimicorum partibus, Felicem se edicto appellavit; cumque eius uxor geminos eodem partu edidisset, puerum Faustum puellamque Faustam nominari voluit. Sed paucis post annis repente contra omnium exspectationem dictaturam deposuit. Demissis lictoribus, diu in foro cum amicis deambulavit. Stupebat populus eum privatum videns, cuius potestas modo tam metuenda fuerat. Quamquam iam privatus erat, non solum salus, sed etiam dignitas manebat—qui tot cives occiderat. Ūnus adulescens fuit qui auderet queri et Sullam redeuntem usque ad fores domus exsecrari. Atque ille, cuius iram potentissimi viri maximaeque civitates nec effugere nec placare potuerant, unius adulescentis contumelias aequo animo tulit, id tantum in limine dicens: “Hic adulescens efficiet ut nemo posthac tale imperium deponat.”

Sulla in villa voluptatibus deditus reliquam vitam egit. Ibi morbo correptus mortuus est, vir ingentis animi, cupidus voluptatum, sed gloriae cupidior. Ante victoriam laudandus erat, sed in eis quae secuta sunt numquam satis reprehensus; urbem enim et Italiam civilis sanguinis fluminibus inundavit. Non solum in vivos saeviit, sed ne mortuis quidem pepercit. Nam Gaii Marii, cuius quaestor fuerat, erutos cineres in flumen proiecit. Qua crudelitate factorum egregiorum gloriam corrupit.

Gnaeus Pompeius bello civili annos viginti tres natus partes Sullae secutus est brevique tempore se ducem peritum praebuit. Imprimis militibus carus erat, quod nullum laborem vitabat atque cum omnibus saltu, cursu, luctando certabat. Coactis reliquis eius exercitus cui pater praefuerat ad Sullam ex Asia advenientem contendit, et in itinere tres hostium exercitus aut superavit aut sibi adiunxit. Sulla imperatorem tum salutavit semperque maximo honore habuit.

Multis post annis imperium extraordinarium Pompeio delatum est, ut opprimeret praedones, qui omnia maria infesta reddebant et quasdam etiam Italiae urbes diripuerant. Hoc bellum tanta celeritate confecit ut intra quadraginta dies omnes praedones aut interficerentur aut se dederent. Statim in Asiam magno exercitu missus est contra Mithridatem, Ponticum regem, quocum Romani aliquot annos iam contendebant. Rex diu castris se continuit neque pugnandi facultatem dedit. Cum autem frumentum deficere coepisset, fugere conatus est. At Pompeius secutus hostem tertia nocte in saltu quodam intercepit lunaque adiuvante fudit. Nam cum Romani lunam a tergo haberent, hostes longis umbris corporum Romanorum decepti in umbras tela coniecerunt. Victus Mithridates in Pontum profugit. Postea desperatis fortunis veneno vitam finire frustra conatus est; adversus enim venena multis antea medicamentis corpus firmaverat. Impetravit inde a milite Gallo ut se gladio interficeret.

Cum Tigranes, rex Armeniae, celeriter se dedisset atque ad genua victoris procubuisset, Pompeius eum benignis verbis allocutus est et diadema, quod abiecerat, capiti reponere iussit. Inde Romanorum primus Iudaeos vicit Hierosolymaque, caput gentis, cepit sanctissimamque partem templi iure victoris ingressus est.

Regressus in Italiam triumphum ex Asia egit, cum antea ex Africa et ex Hispania triumphavisset. Triumphus illustrior fuit gratiorque populo, quod Pompeius non armatus, sicut Sulla, ad Romam subigendam, sed dimisso exercitu redisset.

Postea, orta inter Pompeium et Caesarem gravi dissensione, quod hic superiorem, ille parem ferre non poterat, bellum civile exarsit. Caesar infesto exercitu in Italiam venit. Pompeius, relicta urbe ac deinde Italia ipsa, Thessaliam petivit et cum eo consules senatusque magna pars; quem insecutus Caesar apud Pharsalum acie fudit. Victus Pompeius ad Ptolemaeum, Aegypti regem, cui tutor a senatu datus erat, profugit; ille Pompeium interfici iussit. Ita Pompeius sub oculis uxoris et liberorum interfectus est, caput praecisum, truncus in Nilum coniectus. Deinde caput ad Caesarem delatum est, qui eo viso lacrimas non continuit.

Is fuit Pompeii vitae exitus post tres consulatus et totidem triumphos.

C. Iulius Caesar, nobilissima Iuliorum familia natus, agens annum sextum et decimum, patrem amisit. A puero videtur popularem factionem in re publica secutus esse, eo magis quod Marius Iuliam, Caesaris amitam, in matrimonium duxisset. Ipse Corneliam duxit uxorem, filiam Cinnae, qui Sullae inimicissimus erat. Cum Sulla victor Caesarem, sicut multos alios, iussisset uxorem repudiare, ille recusavit. Bonis deinde spoliatus, cum etiam ad necem quaereretur, mutata veste, nocte urbe elapsus est. Quamquam tum quartanae morbo laborabat, prope per singulas noctes latebras commutare cogebatur, et denique a Sullae liberto comprehensus est. Ei vix, data pecunia, persuasit ut se dimitteret. Postremo per propinquos et affines suos veniam impetravit. Satis tamen constat Sullam monuisse eos qui adulescenti veniam petebant eum aliquando nobilium partibus exitio futurum esse; nam Caesari multos Marios inesse.

Stipendia prima in Asia fecit, ubi in expugnatione Mytilenarum corona civica donatus est. Mortuo Sulla, Rhodum secedere statuit, ut per otium Apollonio Moloni, tum clarissimo dicendi magistro, operam daret. Huc dum transit, a praedonibus captus est mansitque apud eos prope quadraginta dies. Per omne autem illud spatium ita se gessit ut praedonibus pariter terrori venerationique esset. Redemptus inde ab amicis classem contraxit captosque praedones cruce affecit, quod supplicium saepe inter iocum minatus erat.

Quaestori ulterior Hispania obvenit. Aedilis praeter comitium ac forum etiam Capitolium ornavit porticibus. Venationes autem ludosque apparatissimos et cum collega M. Bibulo et separatim edidit. His rebus patrimonium effudit tantumque aes alienum conflavit ut ipse diceret sibi opus esse miliens sestertium, ut haberet nihil.

Postea societatem cum Gnaeo Pompeio et Marco Crasso iunxit, ne quid ageretur in re publica, quod displiceret ulli ex tribus. Consul deinde creatus cum M. Bibulo primus omnium consulum instituit ut diurna acta et senatus et populi perscriberentur atque ederentur. Aliquot leges pro Pompeio et Crasso sociis pertulit, praecipueque effecit ut ipse provinciam Galliam obtineret. Bibulus, cum frustra legibus obstitisset, per reliquum anni tempus domi abditus, Curia abstinuit. Nonnulli igitur, cum tabulas signarent, per iocum addiderunt non Caesare et Bibulo, sed Iulio et Caesare consulibus.

Caesar, consulatu peracto, novem annis Galliam in potestatem populi Romani redegit. Germanos quoque aggressus est atque primus imperatorum Romanorum in Britanniam transiit. Ipse commentarios rerum gestarum confecit, quibus alios uti in scribenda historia voluit. Sed, ut ait Cicero, “Sanos quidem homines a scribendo deterruit; nihil est enim in historia pura et illustri brevitate commentariorum dulcius.”

Cum interea Crassus apud Parthos interfectus esset, et mortua Iulia, Caesaris filia, quae nupta Pompeio generi socerique concordiam tenebat, statim aemulatio erupit. Iam pridem Pompeio suspectae Caesaris opes erant, et Caesari Pompeiana dignitas gravis. Denique Caesar, ut se tueretur, postulavit ut ex lege ante lata sibi absenti alterum consulatum petere liceret. Hoc inimici, Pompeio probante, negaverunt atque iusserunt Caesarem ante certam diem exercitum provinciamque tradere.

Iniuria incensus, ad Rubiconem flumen, qui provinciae finis erat, cum exercitu processit. Ibi paulum moratus, ut fama fert, “Etiam nunc,” inquit, “regredi possumus; quod si hoc flumen transierimus, omnia armis agenda erunt.” Postremo exclamavit: “Iacta est alea.” Tum, exercitu flumen traducto belloque civili incepto, Brundisium profectus est, quo Pompeius cum magna parte senatus profugerat. Pompeium transire in Ēpirum prohibere frustra conatus, iter in Hispaniam fecit, ubi validissimas Pompeii copias vicit.

Deinde in Ēpirum profectus, Pompeium Pharsalico proelio superavit et fugientem ad Aegyptum persecutus est. Ptolemaeum regem, qui Pompeium interfici iusserat insidiasque Caesari tendebat, vicit atque regnum Cleopatrae fratrique minori permisit. Pharnacem, Mithridatis filium, qui occasione temporum ad rebellandum utebatur, tam cito fudit ut celeritatem victoriae postea tribus verbis significaret, “Veni, vidi, vici.” Deinde Scipionem et Iubam, Numidiae regem, qui reliquias Pompeianarum partium in Africa coegerat, devicit. Postremo Pompeii filios in Hispania superavit; quod proelium tam acre tamque dubium fuit ut Caesar equo descenderet consistensque ante suos cedentes fortunam increparet, quod se in eum exitum servasset, denuntiaretque militibus vestigio se non recessurum. Verecundia magis quam virtute acies restituta est. Romam inde rediit, ubi quater triumphavit.

Bellis civilibus confectis, conversus iam ad administrandam rem publicam, fastos correxit annumque ad cursum solis accommodavit. Senatum supplevit, comitiisque cum populo divisis, sibi sumpsit ius nominandae dimidiae partis candidatorum. Eos qui lege Pompeii de ambitu damnati erant restituit atque admisit ad honores etiam proscriptorum liberos. Omnes medicinam Romae professos et liberalium artium doctores civitate donavit. Ius laboriosissime ac severissime dixit. De repetundis damnatos etiam e senatu movit. Peregrinarum mercium portoria instituit. Legem praecipue sumptuariam exercuit, dispositis circa macellum custodibus qui obsonia vetita retinerent.

De ornanda instruendaque urbe multa cogitabat, imprimis ingens Martis templum extruere theatrumque summae 90 magnitudinis sub Tarpeio monte. Habebat in animo etiam haec: ius civile ad certum modum redigere atque ex ingenti copia legum optima quaeque in paucissimos libros conferre; bibliothecas Graecas Latinasque quas maximas posset instituere; siccare Pomptinas paludes; emittere Fucinum lacum; viam munire a mari 95 Supero per Apennini dorsum ad Tiberim; perfodere Isthmum Corinthium; Dacos, qui se in Pontum et Thraciam effuderant, coercere; mox Parthis inferre bellum per Armeniam.

Eum talia agentem et meditantem mors praevenit. Dictator enim in perpetuum creatus, agere insolentius coepit; senatum ad se venientem sedens excepit et quendam ut assurgeret monentem irato vultu respexit. Cum Antonius, comes Caesaris in omnibus bellis et tum consulatus collega, capiti eius in sella aurea sedentis pro rostris diadema, insigne regium, imposuisset, id ita ab eo est repulsum ut non offensus videretur. Quare amplius sexaginta viri, Cassio et Bruto ducibus, in eum coniuraverunt atque constituerunt eum Idibus Martiis in senatu interficere.

Quamquam prodigia eum deterrebant et haruspex Spurinna monebat ut caveret periculum quod non ultra Martias Idus proferretur, statuit tamen eo die senatum habere. Dum Curiam intrat, Spurinnam irrisit, quod sine ulla sua noxa Idus Martiae adessent.

“Venerunt quidem,” inquit Spurinna, “sed non praeterierunt.” Caesarem assidentem coniurati specie officii circumsteterunt; unus deinde quasi aliquid rogaturus propius accessit et, cum Caesar renueret, ab utroque humero togam apprehendit. Dum Caesar clamat, “Ista quidem vis est!” Casca eum adversum vulnerat paulum infra iugulum. Caesar Cascae bracchium arreptum graphio traiecit conatusque prosilire alio vulnere tardatus est. Deinde ut animadvertit undique se strictis pugionibus peti, toga caput obvolvit et tribus et viginti plagis confossus est. Cum Marcum Brutum, quem filii loco habebat, in se irruentem vidisset, dixisse fertur: “Tu quoque, mi fili!”

Percussorum autem nemo fere triennio amplius supervixit. Damnati omnes variis casibus perierunt, pars naufragio, pars proelio; nonnulli semet interfecerunt eodem illo pugione, quo Caesarem confoderant.

Quo rarior in regibus et principibus viris moderatio, hoc laudanda magis est. Caesar victoria civili clementissime usus est; cum enim scrinia deprehendisset epistularum ad Pompeium missarum ab eis qui videbantur aut in diversis aut in neutris fuisse partibus, legere noluit, sed combussit, ne forte in multos gravius consulendi locum darent. Cicero hanc laudem eximiam Caesari tribuit, quod nihil oblivisci soleret nisi iniurias.

Marcus Tullius Cicero, equestri genere, Arpini, quod est Volscorum oppidum, natus est. Nondum adultus, a patre Romam missus est, ut celeberrimorum magistrorum scholis interesset atque eas artes disceret, quibus aetas puerilis ad humanitatem solet informari; quod magno successu magnaque admiratione et praeceptorum et ceterorum discipulorum fecit; cum enim fama de Ciceronis ingenio et doctrina ad alios perlata esset, multi reperti esse dicuntur qui eius videndi et audiendi gratia scholas adirent.

Cum nulla re magis ad summos in re publica honores viam muniri posse intellegeret quam arte dicendi et eloquentia, toto animo in eius studium incubuit; in quo quidem ita versatus est ut non solum eos qui in foro et iudiciis causas dicerent studiose sectaretur, sed privatim quoque diligentissime se exerceret.

Primum eloquentiam et libertatem adversus Sullanos ostendit. Erat enim Roscius quidam, de parricidio accusatus, quem ob potentiam Chrysogoni, Sullae liberti, qui in eius adversariis erat, nemo alius defendere audebat; Cicero tamen tanta eloquentiae vi eum defendit, ut iam tum in arte dicendi nemo ei par esse videretur. Postea Athenas studiorum gratia petiit, ubi Antiochum philosophum studiose audivit. Inde eloquentiae causa Rhodum se contulit, ubi Molonem Graecum rhetorem tum disertissimum, magistrum habuit. Qui cum Ciceronem dicentem audivisset, flevisse dicitur, quod per hunc Graecia eloquentiae laude privaretur.

Romam reversus, quaestor Siciliam habuit. Nullius vero quaestura aut gratior aut clarior fuit; cum enim magna tum esset annonae difficultas, initio molestus fuit Siculis, quos cogeret frumenta in urbem mittere; postea vero, diligentiam et iustitiam et comitatem eius experti, honores quaestori suo maiores quam ulli umquam praetori detulerunt. Ē Sicilia reversus Romam, in causis dicendis ita floruit, ut inter omnes causarum patronos et esset et haberetur princeps.

Consul deinde factus, L. Sergii Catilinae coniurationem egregia virtute, constantia, cura compressit. Catilina rei familiaris, quam profuderat, inopia et dominandi cupiditate incensus erat indignatusque quod in petitione consulatus repulsam passus esset; coniuratione igitur facta, senatum interimere, consules trucidare, urbem incendere, diripere aerarium constituerat. Cicero autem in senatu, praesente Catilina, vehementem orationem habuit et consilia eius patefecit; tum ille, incendium suum ruina se restincturum esse minitans, Roma profugit et ad exercitum, quem paraverat, profectus est, signa illaturus urbi. Sed socii eius, qui in urbe remanserant, comprehensi in carcere necati sunt.

Neque eo magis ab incepto Catilina destitit, sed infestis signis Romam petens, exercitu Antonii, Ciceronis collegae, opprimitur. Quam atrociter dimicatum sit exitus docuit; nemo hostium bello superfuit; nam quem locum quisque in pugnando ceperat, eum mortuus tegebat. Catilina longe a suis inter hostium cadavera repertus est—pulcherrima mors, si pro patria sic concidisset! Senatus populusque Romanus Ciceronem 'patrem patriae' appellavit.

Paucis post annis Ciceroni diem dixit Clodius, tribunus plebis, quod cives Romanos indicta causa necavisset. Senatus maestus, tamquam in publico luctu, veste mutata, pro eo deprecabatur. Cicero, cum posset armis salutem suam defendere, maluit ex urbe cedere quam sua causa caedem fieri. Proficiscentem omnes boni flentes prosecuti sunt. Deinde Clodius edictum proposuit, ut Marco Tullio igni et aqua interdiceretur; illius domum et villas incendit. Sed vis illa non diuturna fuit; mox enim totus fere populus Romanus ingenti desiderio Ciceronis reditum flagitare coepit, et maximo omnium ordinum studio Cicero in patriam revocatus est. Nihil per totam vitam Ciceroni itinere, quo in patriam rediit, accidit iucundius. Obviam ei redeunti universi ierunt; domus eius publica pecunia restituta est.

Gravissimae inimicitiae illa tempestate inter Caesarem et Pompeium ortae sunt, ut res nisi bello componi non posse videretur. Cicero quidem summo studio enitebatur ut eos inter se reconciliaret et a belli civilis calamitatibus deterreret; sed cum neutrum ad pacem ineundam movere posset, Pompeium secutus est. Tamen a Caesare victore veniam accepit. Cum Caesar occisus esset, Octaviano, Caesaris heredi, favit Antonioque adversatus est, atque effecit ut ille a senatu hostis iudicaretur.

Sed Antonius, inita cum Octaviano societate, Ciceronem, iam diu sibi inimicum, proscripsit. Qua re audita, Cicero transversis itineribus in villam, quae a mari non longe aberat, fugit indeque navem conscendit, in Macedoniam transiturus. Cum, aliquotiens in altum provectus, ventis adversis relatus esset, neque iactationem maris pati posset, taedium tandem et fugae et vitae eum cepit; aliquando regressus ad villam, “Moriar,” inquit, “in patria saepe servata.” Adventantibus percussoribus, servi parati ad dimicandum erant; sed ipse eos deponere lecticam et quietos pati quod sors iniqua cogeret iussit. Prominenti ex lectica et immotam cervicem praebenti caput praecisum est. Manus quoque praecisae sunt; caput relatum est ad Antonium iussuque eius inter duas manus in rostris positum.

Quamdiu res publica libera stabat, Cicero in eam curas cogitationesque fere omnes suas conferebat et plus operae ponebat in agendo quam in scribendo. Cum autem omnia potestate unius C. Iulii Caesaris tenerentur, non se angoribus dedidit nec indignis homine docto voluptatibus. Vitans conspectum fori urbisque, rura peragrabat abdebatque se, quantum licebat, et solus erat. Cum animus autem nihil agere non poterat, se ad philosophiam referre constituit atque ita honestissime molestias deponere. Huic studio Cicero adulescens multum temporis tribuerat, et iam senex omnem curam ad scribendum convertit. Eo modo plura brevi tempore, eversa re publica, scripsit, quam multis annis, ea stante, scripserat.